Historia kultu Matki Bożej Świętolipskiej

 Historia kultu Matki Bożej Świętolipskiej to jedna z najstarszych i najbardziej dramatycznych historii maryjnych w Polsce. Nazywana jest "Częstochową Północy".

1. Początki - legenda z XIV wieku

Początek kultu sięga początku XIV wieku.  

Według najstarszego podania, spisanego tak:

"Jest w Prusach słynne miejsce, które wzięło nazwę od lipy. Bo od bardzo dawna stała na tym miejscu rozłożysta lipa, a na niej prawie z pierwszym posiewem chrześcijaństwa w Prusach - pojawiła się figurka Matki Boskiej z Dzieciątkiem, dzieło rąk Boskich"  

Druga, bardziej znana wersja mówi o więźniu przetrzymywanym w lochach kościoła w Kętrzynie. Skazany na śmierć za sprawą natchnienia wyrzeźbił z drewna figurkę Maryi z Dzieciątkiem. Modlił się do niej tak żarliwie, że został ułaskawiony. Po uwolnieniu, z wdzięczności, zawiesił figurkę na potężnej lipie przy drodze z Kętrzyna do Reszla. Drzewo zaczęło słynąć cudami.  

To miejsce szybko stało się celem pielgrzymek. Najstarsza udokumentowana wzmianka o Świętej Lipce pochodzi z akt kapituły płockiej z 1473 roku. W 1491 roku stała tu już pierwsza kapliczka.  

Kult był tak silny, że w 1519 roku pieszo i boso z Królewca przybył tu sam ostatni wielki mistrz krzyżacki Albrecht Hohenzollern, szukając uzdrowienia.  

2. Czas próby - reformacja

W 1525 roku nastąpiła sekularyzacja Prus. Prusy stały się państwem luterańskim, zakazano kultu katolickiego, a kaplicę w Świętej Lipce zniszczono.  

Figurkę według tradycji wrzucono do jeziora, ale ludność warmińska nadal potajemnie pielgrzymowała do świętej lipy, modląc się przy ściętym pniu.

Odrodzenie nastąpiło dopiero na początku XVII wieku. Sekretarz króla Zygmunta III Wazy, Stefan Sadorski, odkupił w 1618 roku teren, na którym stała kaplica i już rok później ufundował nową świątynię, którą w 1624 roku przekazał jezuitom. Od tego momentu Święta Lipka stała się głównym ośrodkiem kontrreformacji na Warmii. Pielgrzymowali tu król Jan Kazimierz i magnaci jak Albert Radziwiłł.  

3. Perła Baroku - budowa bazyliki

Obecny kościół powstał z inicjatywy jezuitów. Budowa była ogromnym wyzwaniem technicznym, bo plac leżał na bagnach między jeziorem Wirowym a Dejnowa. Trzeba było ustabilizować grunt wbijając w ziemię 10 000 pali z drewna olchowego.  

• 1688-1693 - wzniesienie trójnawowej bazyliki barokowej według projektu nieznanego architekta

 • 1694-1708 - budowa czworobocznego krużganku odpustowego z czterema kaplicami narożnymi

 • 1695-1698 - budowa domu zakonnego 

• 1725-1730 - ukończenie monumentalnej fasady z dwiema wieżami 

• 1712-1714 - ołtarz główny dzieło Krzysztofa Peuckera i Jana Dobla   

Wnętrze ozdobiono polichromią Macieja Jana Meyera z lat 1722-1737 ilustrującą wezwania Litanii Loretańskiej.

Po kasacie jezuitów w 1773 roku i rozbiorach ruch pielgrzymkowy zamarł. Jezuici powrócili dopiero w 1932 roku.  

4. Cudowny Obraz i jego koronacja

W ołtarzu głównym nie ma już pierwotnej figurki. Jej miejsce zajmuje obraz Matki Bożej Świętolipskiej namalowany w 1640 r. przez Bartłomieja Pensa. Jest to kopia słynnej ikony Salus Populi Romani - Matki Bożej Śnieżnej z bazyliki Santa Maria Maggiore w Rzymie.  

Obraz osłonięty jest srebrną sukienką wykonaną w 1720 r. przez złotnika z Królewca Samuela Grewa.  

Najważniejsze wydarzenie współczesne:

11 sierpnia 1968 r. kardynał Stefan Wyszyński, Prymas Polski, wraz z metropolitą krakowskim Karolem Wojtyłą, dokonał uroczystej koronacji obrazu Matki Bożej Świętolipskiej koronami papieskimi.  

24 lutego 1983 r. Jan Paweł II nadał świątyni tytuł Bazyliki Mniejszej, a w 2018 r. cały zespół został uznany za Pomnik Historii.

5. Co widzisz dziś - dlaczego kult trwa?

Święta Lipka to nie tylko historia, ale żywe sanktuarium:

Pień lipy - w nawie głównej, naprzeciw ambony z 1700 r., stoi pień drzewa lipowego z 1728 r., na którym umieszczona jest srebrna figura Matki Bożej z 1652 roku. To symboliczne nawiązanie do początku.  

Organy - zbudowane w latach 1719-21 przez Jana Josuę Mosengela z Królewca z 40 głosami i ruchomymi figurkami. Przy nich działała w latach 1722-1909 szkoła muzyczna, której absolwentem był Feliks Nowowiejski.  

Dziś do Matki Bożej Świętolipskiej, Patronki jedności chrześcijan, przybywa rocznie ok. 200-300 tys. pielgrzymów. Kult przetrwał zniszczenie, zakazy, wojny i zabory, właśnie dlatego Warmiacy mówią, że to miejsce, "którego wiary nie dało się zniszczyć".